بخش پايانی

منم که گوشه میخانه خانگاه من است / دعای پیر مغان ورد صبحگاه من است

مگر به تیغ اجل خیمه برکنم ور نه /  رمیدن از در دولت نه رسم و راه من است

از آن زمان که بر این آستان نهادم روی /  فراز مسند خورشید تکیه گاه من است

می بینیم حافظ چون رهرویی که راه را بدرستی شناخته زدن دری دیگر را بیهوده می بیند و بر آستان پیر مغان سرمیسپارد و دعای پیر مغان را هر بامداد نیایش صبحگاهان خویش می نماید.در انجمن مغانست که پرتوی خداوندی را می بیندو در آن پرده چیزها می بیند که کسی را یارای شنیدن آن نیست:

در خرابات مغان نور خدا می بینم  /  این عجب بین که چه نوری زکجا می بینم

جلوه بر من مفروش ای ملک الحاج که تو /  خانه می بینی و من خانه خدا می بینم

هر دم از روی تو نقشی زندم راه خیال /  با که گویم که در این پرده چه ها می بینم

و به سخنی دگر می گوید:

من این حروف نوشتم چنان که غیر ندانست / تو هم ز روی کرامت چنان بخوان که تو دانی

برای دریافت سخن حافظ در پیوند با پیرو سالار انجمن مغان که زرتشت است باید با ویژگی های انجمن و باورهای زرتشت پیشاپیش آشنایی داشت تا در زبان رازگونه حافظ نشان آشکار وابستگی او را به زرتشت باز یافت:

ما محرمان خلوت انسیم غم مخور/ با یارآشنا سخن آشنا بگو

جان پرور است قصه ارباب معرفت/ رمزی برو بپرس و حدیثی بیا بگو

آن کس که منع ما زخرابات می کند / گو در حضور پیر من این ماجرا بگو

و در حقایق زمانی بر وی گشوده می شود که به آیین اهورایی زرتشت روی آورده است:

آن روز بر دلم در معنی گشوده شد / کز ساکنان در گه پیر مغان شدم

اشعاربسیار است و گفتن تمام آنها از حد و اندازه این وبلاگ ساده خارج است به دوستان گرامی که مایل هستند در این رابطه بیشتر مطالعه کنند توصیه می کنم حتما کتاب پیر مغان نوشته استاد گرامی آقای ابولقاسم پرتو را مطالعه کنند (هر چند از چاپ این کتاب سالهاست که می گذرد و پیدا کردن آن در بازار سخت می باشد )در هر صورت سعی کردم تا بخشهایی از این کتاب کوچک ولی ارزشمند را برایتان بازگو کنم .شعر دیگری که در ادامه برایتان بازگو می کنم حاوی نکات و سخنان نا گفته بسیار است که شاید هر یک از ما آنرا بسیار شنیده باشیم اما به سادگی و طوطی وار از کنار آن گذشته باشیم.در این سروده حافظ چند نکته ای را که درباره پرورشی که در انجمن مغان یافته از زبان پیر مغان باز می گوید.نخست آنکه وجود آدمی از هر گونه وابستگی به چگونگی های زمینی و زمانی کاملا آزاد است و توانایی گزینش نیک از بد را داردپس نباید از گمشدگان لب دریا چیزی را بخواهد که خود دارد.دیگر آنکه دریافت حقیقت و روشن بینی را تنها به تنی چند برگزیده نداده اند(چیزی که در اسلام شیعی بسیار بر آن تاکید دارند و 14 نفر را به صورت موروثی صاحب بی چون و چرای اسرار الهی می دانند)پس این جام جهان بین تنها به یکی دو تن داده نشده است و همه کس می توانند آنرا داشته باشند و برابر است با اندیشه بلند پرواز و ژرف نگر که همگان اگر بخواهند از آن بهره دارند .چرا که خداوند که ناب خرد است و دهنده خرد آن را به همه بخشیده است .و صد افسوس که دریافت حقیقت و روشنایی را که خود در فرهنگ مانا و اهورایی خویش داریم از بیگانگان درخواست می کنیم:

سال ها دل طلب جام جم از ما می کرد/ وان چه خود داشت ز بیگانه تمنا می کرد

گوهری کز صدف کون و مکان بیرون است / طلب از گمشدگان لب دریا می کرد

مشکل خوش بر پیر مغان بردم دوش/ کو به تایید نظر حل معما می کرد

دیدمش خرم وخندان و قدح باده به دست/ وندر آن آینه سد گونه تماشا می کرد

گفتم این جام جهان بین به تو کی داد حکیم/ گفت آن روز که این گنبد مینا می کرد

بیدلی در همه احوال خدا با او بود / او نمی دیدش و ازدور خدایا می کرد

این همه شعبده خویش که می کرد اینجا / سامری پیش عصا و ید بیضا می کرد

گفت آن یار کزو گشت سردار بلند / جرمش این بود که اسرار هویدا می کرد

فیض روح القدس ار باز مدد فرماید /  دیگران هم بکنند آن چه مسیحا می کرد

شاید ما نیز بهتر باشد که خاموش بنشینیم وبیشتر از این سخن را به درازا نکشیم چرا که مانند حلاج هویدا کردن اسرار باعث به بالا رفتن سر به دار  انجامد.

فرايند دگرگونی حافظ

بخش سوم

اندیشه صوفیان که به رضا و تقدیر و سرنوشت پذیری معتقدند با حافظی که می خواهد ((فلک را بشکافد و طرحی نو در اندازد)) و(( چرخ بر هم زند ار غیر مرادش گردد)) سر سازگاری ندارد. در داستانها آمده درویشی در دجله افتاد و شنا نمی دانست یکی گفت از کناره که خواهی تا کسی را بیاگاهانم تا تو را برکشد .گفتا نه.گفتا خواهی فرو روی؟گفتا نه.گفت پس چه خواهی ؟گفت آنچه خدا خواهد مرا با خواست چه کار است! .در این نوع اندیشه ساده ترین و بایسته ترین نیازهای زندگی نیز به شمار خواست الهی گذاشته می شود.سخن حافظ اینست که آدمی باید بکوشد و از راه خدمت و تلاش است که می تواند پرده های میان خود از زمین و سپهر را تا شهریاری و ملکوت خداوند را بردارد.هر چند که خدا مهربان است ولی تو اگر درد خود را پنهان داری درمان نخواهد کرد:

ز ملک تا ملکوتش حجاب بردارند /  هر آنکه خدمت جام جهان نما بکند

طبیب عشق مسیحا دم است و مشفق لیک  /  چو درد در تو نبیند که را دوا بکند

از این روی است که حافظ سرخورده از سوفیگری و نیافتن یک پیر راستین از خانقاه به سوی میکده می رود:

سر ز حسرت به در میکده ها بر کردم  /  چون شناسای تو در صومعه یک پیر نبود

اینک جهان دیگری بسوی او آغوش گشوده است .جهان طرب و عیش و ناز و نوش .حافظ از خانگاه به میخانه می رود زیرا که از مستی پرهیزگاری ریاکانه سوفیان کژاندیش به هوش آمده است:

ز خانقاه به میخانه می رود حافظ  /  مگر ز مستی زهد ریا به هوش آمد

بها زندگی او فرا رسیده است .بهار جوانی ولی در سالهای آستانه پیری.گویی خامی با پختگی در هم آمیخته است.اینان که در میخانه اند دل به مستی راستین سپرده اند :

صبا به تهنیت پیر می فروش آمد  /  که موسم طرب و عیش و ناز و نوش آمد

هوا مسیح نفس گشت و باد نافه گشای  /   درخت سبز شد و مرغ در خروش آمد

تنور لاله چنان بر فروخت باد بهار /  که غنچه غرق عرق گشت و گل به جوش آمد

به گوش هوش نیوش از من و به عشرت کوش  /  که این سخن سحر از هاتفم به گوش آمد

با باورهای زرتشتی روبرو است می داند چون اهریمن برود سروش یا جان ایزدی (آوای خداوندی) در خواهد رسید

زفکر تفرقه باز آی تا شوی مجموع  /  به حکم آن که چو شد اهرمن سروش آمد

چه جای صحبت نا محرم است مجلس انس  /  سر پیاله بپوشان که خرقه پوش آمد

از میکده است که آرام آرام به سوی خرابات مغان کشیده می شود چرا که میکده به خرابات نزدیک است.در هیچ یک ترشروی تن آزار سرنوشت پذیر راه نیست (آنچه امروز به نام دین انجام می دهند).می داند ویا این راز بر او آشکار می شود که در دیر مغان نیز نوشابه ای در کار است که مست کننده جسم و تن نیست بلکه توان بخش دل و جان است:

ای گدای خانقه برجه که در دیر مغان  /  می دهند آبی که دلها را توانگر می کند

گفت و گویی دارد با یاری گمنام که دستش را می گیرد و او را بسوی خرابات مغان راهنمایی می کند:

گفتم هوای میکده غم می برد ز دل  /  گفتا :خوش آن کسان که دلی شادمان کنند

گفتم:           شراب و خرقه نه آیین مذهب است  /  گفت: این عمل به مذهب پیر مغان کنند

فرایند دگرگونی حافظ

بخش نخست

هله ساقی قدحی ده ز می رنگینم  / تا که در دیر مغان روی حقیقت بینم

فارغ از توبه و زهد و ورع و تقواییم / زان که من مصلحت خویش در این می بینم

ترک سالوسی و زراقی و شیخی بکنم / تا دهد ساقی خمخامه یکی دردینم

چون بنوشم قدح راح مروح ز کفش / رخت زهد و ورع از صومعه بس برچینم

حافظ نیز به دنبال مولانا جلاالدین در انجمن مغان نور خدا را باز می یابد:

در خرابات مغان نور خدا میبینم  / وین عجب بین که چه نوری به کجا می بینم

حافظ که در کودکی عطار را دیده و از او اسرار نامه را به ارمغان گرفته او نیز مانند عطار از تازه کردن آیین زرتشت سخن به میان می آورد:

به باغ تازه کن آیین و دین زرتشتی  /  کنون که لاله برافروخت آتش نمرود

در آغاز حافظ را می بینیم که با زاهد رو به رو است و با ملایمت اما ریشخند کنان به او می گوید:

عیب رندان نکن ای زاهد پاکیزه سرشت  / که گناه دگری بر تو نخواهند نوشت

به زرق و دروغ واعظ پی برده است و به منتظور رسوا کردن او می خواند:

واعظان کین جلوه در محراب و منبر می کنند / چون به خلوت می روند آن کار دیگر می کنند

از شر زهد و ریا (آخوند بازی) رهایی یافته به دام صوفی می افتد و در پیروی از او به خود اندرز می دهد:

ای بی خبر بکوش صاحب خبر شوی / تا راهرو نباشد کی راهبر شوی

اما اهل فنای فی الله و سخنان دیگر صوفیان نیست و به زودی پی می برد که:

نقد صوفی نه همه صافی بی غش باشد / ای بسا خرقه که مستوجب آتش باشد

و سرخوردگی حافظ از سوفی چنان است که از خرقه و پشمینه پوشی ننگ دارد:

شرممان باد ز پشمینه آلوده خویش  / گر بدین فضل و هنر نام کرامات بریم

فروهر بعنوان اهورامزدا، خداوند هند و اروپا (جهان آريايي) شناخته شده است.

در صورتيكه فروهر را افقي درنظر بگيريم به پرنده‌اي درحال پرواز مي‌ماند. اهورامزدا از دو واژه « دانا و توانا» شكل گرفته است .

 اهورا يعني دانا و مزدا: يعني توانا

اهورامزدا دانا و توانا مي‌باشد و برخورداري اين خداوند از اين دو صفت بسياري از دادة ها وتفكرات غيرعقلي را درباره خدايان نفي مي‌كند و برتري خردمندانه و فلسفي اورا نسبت به ديگر خدايان نمايان مي سازد.

خداوندي كه دانا باشد نيازي به آزمودن مردم ندارد، زيرا آزمودن نشانه‌ عدم آگاهي از نتيجه كار مي‌باشد. دانايي خداوند موجب ميشود تا سنگها و مشكلاتي را جهت آزمودن مردم فراراهشان قرار ندهد و براي اثبات وفاداري مردم نيازي به قرباني و يا وعده دوزخ و بهشت نيست. وكلاُ امتحان و آزمايش را معلمي از شاگرد مي‌گيرد كه نادان به دانش و توانايي فرد باشد.

توانايي دومين صفت خداوند ايراني است

دارا بودن اهورامزدا از دو صفت «دانا و توانا» اورا از عذاب دادن انسانها و سوزانيدن مردم در آتش جهنم ورهاكردن آنها در بهشت عياشي بي‌نياز مي‌كند!

 زيرا چون دانا به كردار آفريدگار خود مي‌باشد هرگز آنها را مورد آزار و شكنجه قرار نمي‌دهد.

و اما تشريح فروهر (اهورامزدا)

سر فروهر

ريش

 ريش داشتن اهورامزدا (فروهر) بيانگر سني است كه انسان به خرد و دانش تشخيص وتفكيك بدون تعصب و احساس مي‌رسد. اين سن را از روزگاران كهن  20  و يا  40  سالگي دانسته اند. انسان در نوجواني سرشار از شور، عشق، احساس، خشونت و مهرباني و افراطي بوده و كمتر ميتواند با جهان وپديده‌هاي پيراموني خودش برخوردي عقلي و خردمندانه بنمايد.

پوشش

پوشش داشتن پيكر فروهر نشانه‌ برخوردار بودن انسان است از پوششي مناسب در جسم و پرهيزكار در روان!

گردي كوچك

گردي كوچكي كه در دست چپ فروهر قرارگرفته است نشان شهرياري انسان است  برروي زمين.

گردي بزرگ

گردي بزرگ وسط كه پيكر انسان از درون آن بيرون آمده است نشانه خورشيد مي‌باشد كه بيانگر حيات و زندگي گرفتن انسان و هستي از انرژي خورشيدي است.

كنگره‌ها

سه كنگره قسمت بالايي و سه كنگره قسمت پاييني نمايانگر شش ايزد و يا امشاسپندان بزرگ آئين اوستا است كه هريك تعدادي از فرشتگان ديگر را در خود وبا خود همراه دارند. ارديبهشت،  خرداد، امرداد، شهريور، بهمن، اسپندارند و يا ايزداني چون : آناهيتا، ميترا، مهر، و ارونا و..

دو علامت وصل به گردي بزرگ نشانگر چرخش خورشيد و چرخش هستي مي‌باشد.

دست راست

دست راست فروهر جهت داشتن و جهت دادن انسان را در هستي وهستي را براي انسان نشان ميدهد! همچنانكه هستي داراي نظم و هدفي مي‌باشد، اهورامزدا انسان را نيز دعوت مي‌كند تا درزمانه و زندگي داراي نظم و هدفي مشخص باشد.

كلاه شهرياري

كلاهي كه فروهر بسر دارد كلاه و تاج شهرياري است كه تمامي هستي را در فرمان و اراده شهرياري او نشان ميدهد. فروهر اهورمزدا جاودان است و همه چيز را با انديشه آفريده است. او گياهان را مي‌روياند، بخورشيد نور ميدهد، آتش را گرما ميدهد. آب را روان مي‌سازد. زايش ها را فرمان ميدهد. پروازها را سازمان ميدهد و آسمان و خورشيد را در اراده خويش دارد. سپاهان راستي و مهرورزي را آنگاه كه ياري اورا طلب كنند ياري مي‌رساند.

   صليب همان فروهر است

صليب كه برگرفته از واژه پارسي چليپ و چليپا مي‌باشد همين فروهر ماست كه شاخ و برگ آن زده شده است وبحالت دو خط عمودي و افقي درآمده است.

زرتشت نخستين كه بيش از شش هزار سال پيش مي‌زيسته است با طرح «اهورامزدا» چندخدايي رابه تك خدايي تبديل نموده است و تمامي ايزدان و خداياني كه با نام مهر و ميترا و آناهيتا و ارونا و غيره در ميان آرياييان رواج داشته است را به يك خداوندگار تبديل نموده و همه آنها را زير فرمان فروهر، اهورامزدا قرار داده است.اهريمن انديشه اي آفريده شده مستقل از اهورامزدا است كه در راه بدي و پليدي و كينه‌جويي و جنگ طلبي و رشك آفريني و.. سرباز گيري مي‌كند، اما انسان قادر و توانا است تا هرلحظه كه اراده كند از سپاه اهريمن خارج و به سپاه اهورامزدا داخل خواهد شد.

روزهاي آرام در آن روزگاران كه هيبت و شكوه دولت ساساني، سرداران و امپراطوران روم را در پشت دروازه‌هاي قسطنطنيه به بيم و هراس مي‌افكند،عربان نيز مانند ساير مردم «انيران» روي نياز به درگاه خسروان ايران ميآوردند و در بارگاه كسري چون نيازمندان و درماندگان مي‌آمدند و گشادكار خويش را از آنان مي‌طلبيدند. پيش از اين نيز بدرگاه شهرياران ايران جز از در فرمانبرداري درنيامده بودند.

 پيش از اسكندر «بيابان عرب» در زمره سرزمين‌هايي بود كه به داريوش شاهنشاه ايران تعلق داشت.

از آن پس نيز سران و پيران قوم، بردرگاه پادشاهان ايران در شمار پرستاران و فرمانبرداران بودند. دردوره‌يي كه شاپور ذوالاكتاف هنوز از مادر نزاده بود، برخي از آنها ببحرين و كنارهاي درياي فارس بغارت آمده بودند. اما چنانكه درتاريخ‌ها آورده‌اند وقتي شاپور بزاد برآمد، آنها را ادب كرد وبجاي خويش نشاند. در درگاه يزدگرد اول بزرگان حيره چون دست‌نشاندگان و گماشتگان ايران به شمار مي‌آمدند. در روزگار نوشيروان، تازيان سرزمين ها ماوران نيز مثل تازيان حيره خراجگزار و دست‌نشانده ايران بودند. باديه‌هاي ريگزار بي آب و نجد و تهامه را ديگر آن قدر و محل نبود كه حكومت و سپاه ايران را بخويشتن كشاند. زيرا در اين بيابانهاي بي‌آب  هولناك خيال‌انگيز، از كشت و زرع و بازار و كالا هيچ نشان نبود. و جز مشتي عرب گرسنه و برهنه، كه چون غولان و ديوان همه جا بر سر اندكي آب و مشتي سبزه، با يكديگر درجنگ و ستيز بودند، از آدمي نيز درآنجا كس اثر نميديد.

جز آن بيابانهاي هولناك هراس‌انگيز بي‌آب و گياه كه به رنج گرفتن و نگهداشتن نمي‌ارزيد ديگر هرجا از سرزمين تازيان ارجي و بهايي داشت اگر از آن روم نبود در زير نگين ايران بود. وعربان كه درين حدودسكونت داشتند بارگاه خسروان را درمدائن كعبه نياز و قبله مراد خويش ميشمردند. در قصه‌هاست كه از شاعران عرب نيز كساني چون اعشي، بدرگاه خسرو مي‌آمدند و از ستايش شاهنشاه مال و نعمت و فخر و شرف بدست ميآوردند.

دراين روزها خود اين انديشه هم كه روزي تخت و تاج و ملك و گاه خسروان دست فرسود عربان بي‌نام و نشان گردد و كساني كه به بندگي و فرمانبرداري ايرانيان بخود مي‌باليدند، روزي تخت ديهيم شاهان و ملك  و گاه خسروان را چون بازيچه‌يي بي‌ارج و بها به كام و هوس زيرو زبر كنند هرگز بخاطر كسي  نمي‌رسيد. اما درست در همين روزگاران كه ضعف معنوي و روحاني نيروي ظاهري و جسماني دولت ساساني را از درون مي‌خورد و ميكاست، نيرويي معنوي، بزرگ و بالنده از درون ريگزارهاي فقر هولناك بيابان عرب پديدآمد و اندك اندك باليد و فزوني يافت تا سرانجام شكوه و قدرت كسانيكه پنجه برپنجه روم ميزدند و بزور بازو پنجه آنان را ميتافتند،دستخوش تازيان گشت.

آيا حافظ در پايان عمر پيرو آئين مهر و اوستا شده بود!

محمد گلندام كه از شاگردان و مريدان حافظ شيراز بوده است و تمامي غزليات وي را او جمع آوري و نشر داده است درمقدمه غزليات از حافظ بعنوان شهيد ياد مي‌كند كه در پي فتواي فقها به قتل رسيده است!

دركتاب عرفات العاشقين نوشته اميرتقي الدين اوحدي ميخوانيم كه آنگاه كه ماموران حكومت در پي‌ فتواي فقها و حكم قوه قضاييه به خانه رند شيراز حمله نمودند تا وي را بازداشت نموده و بقتل برسانند، بانوان خانه حافظ، تمامي آثار و نوشته‌هاي وي را درچاه ريختند تا بدست ماموران نيفتد.

شمس الدين محمدحافظ شيرازي كه دركودكي قرآن را حفظ نموده بود لقب حافظ را مثل دهها شخص دوران خود بدست آورد! حفظ تمامي قرآن عادتي شده بودكه كودكان در  8-10  ويا  12  سالگي آنرا وظيفه مي ‌دانستند و در اين سن وسال تمامي قرآن را از برميخواندند و به ديگران آموزش ميدادند. شمس‌الدين محمد در كودكي همراه با فراگيري علم و دانش و آموزش قرآن، دريك نانوايي نيز كار ميكرد وبه كار خميرگيري مشغول بود.

حافظ از همان نوجواني بعنوان «رندشيراز» مشهور شد واين بخاطر زيركي  و ذكاوت وي بود، از سويي حافظ ساكن محله شيادان شيراز بود كه تقريبا مركز شهر آن زمان محسوب ميشد و بچه‌هاي آن محله بسيار زيرك و رند و باهوش بودند.

«رند» درلغت بمعناي زيرك، هوشيار، آگاه به اسرار پنهان و واقف به علوم بسيار مي‌باشد و نيز به كسي گفته و ميگويند كه درونش پاكتر وپرهيزگارتر از ظاهرش باشد.

چنانچه برخي از مورخين نوشته‌اند و از غزليات حافظ برداشت ميشود حافظ در نوجواني عاشق دختري بنام « شاخ نبات» ميشود كه دختر پيشنماز محل بوده است و در همين هنگامه عاشقي، ذوق و شوق حافظ به غزلسرايي رشد مي‌كند  ولي شوربختانه ملاي محل، دختر خود را عروس مي‌‌كند و شمس‌الدين محمد درعشق نوجواني خود شكست مي‌خورد.

از سويي ديگر استقبال مردم و خردمندان از غزليات زيباي حافظ در سراسر جهان پارس زبان آن دوران از هند تا ايران و عراق موجب بروز حسادت ملاها و فقها عليه حافظ ميشود و آنان را بجايي مي‌كشاند تا از هربيت و غزل او سندي بيابند براي محكوم كردن و تكفير « رند شيراز»

سلطان احمد جلاير حاكم بغدادكه با غزليات « رند شيراز» آشنا شده بود از وي دعوت مي‌كند تا به دربار او رفته و شب شعري برگزار كند

حافظ كه برخلاف سعدي اهل سفر و راه دراز نبود از شاه بغداد پوزش مي‌خواهد و دعوت را رد مي‌كند:

شاها

جلوه حسن تو دل مي‌برد ازشاه  و گدا

چشم بد دور كه هم جاني و هم جاناني

گرچه دوريم، بياد تو قدح ميگيريم.

بعد منزل نبود در سفر روحاني

محمود شاه پنجمين پادشاه بهمني دكن هند نيز هزينه سفري براي رند شيراز ميفرستد و از وي براي شب شعري درهند، دعوت ميكند. شمس الدين محمد، هند را به بغداد ترجيح داده و كفش و كلاه مي‌كند تا به هند برود.

اما تا از بندر هرمز به كشتي مي نشيند با طوفاني شدن دريا مواجه گشته و از سفر به هند پشيمان مي‌شود «رند شيراز» غزلي را بعنوان سپاسگزاري و پوزشخواهي براي محمودشاه به هند مي‌فرستد:

دمي با غم بسربردن جهان يكسر نمي‌ارزد

به مي بفروش دلق ما كزين بهتر نمي‌ارزد

شكوه تاج سلطاني و بيم جان درو درج است

كلاهي دلكش است اما بدرد سر نمي‌ارزد

بس آسان مينمود اول غم دريا ببوي سود

غلط گفتم  كه هر موجش بصد گوهر نمي ارزد

هرچه نفوذ كلامي حافظ در جهان آن دوران بالاتر ميرفت حسادت فقها نسبت به اين رند شيراز نيز بيشتر ميشد.

حسد چه مي بري اي سست نظم بر حافظ؟

قبول خاطر و لطف سخن خدا دادست

از سوي ديگر حافظ نيز پيش از پيش به ناداني، تزوير و بي‌پايه بودن افكار فقها پي مي‌برد وكم كم از آنها و انديشه‌هاي آنها جدا ميشد و در غزليات خود به افشاي آنها مي‌پرداخت:

دور شو از برم اي واعظ و بيهوده مگوي

من نه آنم كه دگرگوش به تزوير كنم

حافظا مي خور و رندي كن و خوش باش ولي

دام تزوير مكن چون دگران قرآن را

همانطور كه آرام آرام شمس‌الدين محمد « رند شيراز» از افكار و عقايد فقها و ملايان دوران خودجدا و دور ميشود، بسوي يك انديشه جايگزين نيز نزديك ميشود  و در سروده‌هاي خود اعتراف ميكند كه در ابتدا از حقايق آگاه نبوده تا اينكه در پي آشنايي با انديشه‌هايي ديگر در معني بر او گشوده شده است:

اول از تحت وفوق وجودم خبر نبود

درمكتب غم تو چنين نكته دان شدم

آن روز بر دلم درمعني گشوده شد

كز ساكنان درگه «پير مغان» شدم

از آن زمان كه فتنه چشمت بمن رسيد

ايمن ز شر فتنه آخر زمان شدم

در پي توطئه‌هاي ملايان، بارها و بارها حافظ از شيراز رانده شد و او را تبعيد نمودند.

گر از اين منزل غربت به سوي خانه روم

دگر آنجا كه روم عاقل و فرزانه روم!

اما پس از بازگشت از تبعيد. باز اعترافات رند شيراز در غزلهاي وي متبلور ميشود.

گرمسلماني از اين است كه حافظ دارد

واي اگر از پس امروز بود فردايي

« مغ» در لغت به انسان اوستايي و يا پيشواي آئين اوستا گفته و ميگويند و « پيرمغان» به زرتشت نخستين و يا بزرگترين پيشواي آئين اوستا اطلاق ميشود.

حافظ در هنگامه پاياني عمر خود بسيار به اين مسئله كشيده ميشود و درغزليات بسياري وفاداري خودرا به پيرمغان و «آئين مهر » اعلام مي كند:

جام مي گيرم و از اهل ريا دور شوم

يعني از اهل جهان پاك دلي بگزينم

بر دلم گرد ستمهاست خدايا مپسند

كه مكدر شود آئينه « مهر آئينم»

در اين ابيات صريحا رند شيراز اعتراف ميكندكه آئين و دين او «ميترايي» كه همان « آئين مهر» است.

و اما اسناد ميترايي و مهري بودن شمس‌الدين محمد شيرازي و پيرو « آئين اوستا» (پيرمغان) بودن وي در لابلاي غزليات او با صراحتي ويژه بچشم مي‌خورد:

بنده پيرخراباتم كه لطفش دائم است

ورنه لطف شيخ و زاهد گاه هست  و گاه نيست

چل سال پيش رفت كه من لاف مي زنم

كز چاكران « پيرمغان» كمترين منم

من كه گوشه ميخانه خانقاه من است

دعاي « پيرمغان» ورد صبحگاه من است

حافظ جناب « پيرمغان» جاي دولتست

من ترك خاكبوسي اين در نمي كنم

گر مدد خواستم از « پيرمغان» عيب مكن

شيخ ما گفت كه درصومعه همت نبود

مريد «پير مغانم» زمن مرنج اي شيخ

چراكه وعده تو كردي و او بجا آورد

و درجايي ديگر با صراحت مي‌گويد كه درخرابات مغان نورخدا مي بيند:

در خرابات مغان نور خدا مي‌بينم

اين عجب بين كه چه از نوري وكجا مي‌بينم

بسياري از شعرا  ونامداران كهن ايران نيز  صريحاِ اعتراف نموده اند كه مسلمان نبوده  بلكه خورشيدپرست كه همان مهرپرست و ميتراپرستي بوده است  آيين آنها بوده است.

ابوسعيد ابوالخير- ديوان اشعار:

كزچشم خداي بين نداري باري

خورشيد پرستشو نه گوساله پرست

اي مقصد خورشيد پرستان رويت

محراب جهانيان خم ابرويت

اوحدي مراغه اي – ديوار اشعار:

كافر از بهر چنين بت كه تويي نيست عجب

كز پرستيدن خورشيد و قمر باز آيد

بزرگان جهان در باره زرتشت چه ميگويند؟

از همان روزگاران كهن كه جهانيان با اوستا و پيام خردمندانه  آن آِشنا شدند، همواره آنرا ستوده اند! كمتر جايي مشاهده شده  است كه كسي توانسته باشد حتي انتقادي به آيين اوستا  و زرتشت  نخستين داشته باشد. با هم نگاههاي بزرگان جهان را مرور مي كنيم:

ويلي دورانت : دين زرتشت، ديني با فروشكوه  بود كه همچون ديگر  دينها كه سرشار از درونمايه خونريزي و بت‌پرستي و خرافه‌گرايي بودند، روي خوشي با اين ناشايستها نداشت و پاك و پاكيزه بود. زردشت اين دستور تلايي را داده است كه آنچه را برخود نمي‌پسندي، برديگران روا مدار. خويشكاري هركسي سه سويه است: 1- با دشمن چنان رفتار كن  كه دوست گردد. 2- بدجنس را به راستي و درستي رهبري و راهنمايي كن و نادان را به دانايي.3- و سومين بخش آن است كه بزرگترين برتري، پارسايي و پرهيزكاري است و پس از آن راستگويي وراست كرداري.

سرپرسي سايكس: از ديد من بسيار دشوار است كه بتوان كسي را يافت كه بتواند آموزشهايي بالاتر از آموزشهاي زرتشت  براي مردم پيداكند. سروده‌ هاي اين مرد بزرگ بي گمان جاويدنيند و هيچگاه گرد سالها برچهره‌اش نخواهد نشست كه آنرا پنهان دارد.

ارزش سروده‌هاي زرتشت در پاكدلي گوينده و راستي بنياديني است كه اوسخت باور داشته است.

نيچه: زردشت بزرگترين پيامبر هوشمند و تيزهوشي است كه پايه‌هاي گسترده انديشه سازنده و مردميش تاكنون براي باختر استوارترين ستون زندگي بوده است. انديشه زردشت آموزشهاي بزرگي براي نيك زندگي كردن، نيك در پيوند بودن، نيك‌‌رفتار داشتن ونيك سخن گفتن و بالاتر از همه، چگونه ارج و ارزش نهي به ديگران است. او هيچگاه در هيچ سخنش از به كاربردن پي‌درپي «راستي و درستي‌» خودداري نكرده وپيوسته همه مردم را بدين سو خوانده است.

در سخن زردشت، شكوهي يافت ميشود كه در كمتر سخني ميتوان يافت.

هرتسفيلد: پشتكار و كوششهاي خستگي‌ناپذير، از فروزه‌هاي درخشان ايرانيان مي‌باشد كه برپايه راستي و درستي استوار شده است كه همه آنها پرتوي از آيين شكوهمند و پرفروغ زردشت است.

وتين آمريكايي: زردشت از همه نگرها ستودني است، بيگمان مسيح پيرو او بوده واز انديشه او بهره گرفته است. سه سخن رسا و روان و شكوهمند او: پندار نيك –گفتار نيك- كردار نيك، پايه و بنياد همه دينها ست و هيچ خردمندي نتوانسته است چيزي بر آن بيفزايد.

هرتل: از لا به لاي گاتها به خوبي روشن ميشود كه يك مرد تيزهوش و هوشمند، پرتلاش، نيك‌خواه، خيرانديش، مهربان، مهرورز، مهرجو، پاكدل، نيك‌كنش، سخن مي‌گويد كه با خرد راست است  و با ديگران نيز از روي راستي سخن مي‌گويد.

زردشت به هواداري از راستي و درستي و فروزه‌هاي نيك سر برافراشت و آسودگي و آسايش را براي مردم آرزو كرد. منش او در پايه بلندي و برفراز دانايي ساخته شده و دور از هرگونه سستي و زبوني كه بيشتر مردم به آن دچارند، استوار گشته است. او از خونريزي و آزار، زبوني و خواري، بردگي و پستي و از آيين اهريمنان سخت رويگردان بود و با آنها پيكار ميكرد.

پروفسور ميه: فروزه‌هاي ايرانيان باستان ستايش آميزند. ولي بايد دانست كه انگيزه‌ آنها ، آموزشهاي نيك خواهانه و مردمي زردشت ميباشد.

زردشت از منشي والا برخوردار بود كه توانست بر دل مردم رخنه نمايد وآنها را به سوي خود و آفريدگار مهربان و نيك خواهش بكشاند.

ولتر: زردشت پيوند خود را با اهورا مزدا بيشتر برپايه دوستي استوار كرده بود. او از خداي خود ياري و پشتيباني مي خواست، آنگونه كه دوستي از دوست خود ميخواهد. او در فروتني به اهورامزدا، پاكدل و يكرنگ بود.

جكسون: بودا و كنفوسيوس و سقراط كه جويندگان نور و فروغ و روشنايي بودند. از پايه‌هايي بلند و سركشيده برخوردار بودند، ولي بايد پذيرفت كه زردشت از همه آنها بالاتر و والاتر وارزشمندتر بود. او بي گمان يكي از آموزگاران بزرگ خاوربه شمار ميآيد.

پروفسور شدرخاور شناس سرشناس و بلندآوازه آلماني:

دوهزارسال است كه ميان ‏آفريدگار و آفريده يك شكاف بزرگ و ژرفي در مغز ما باختريان يافت ميشود كه هيچگاه نتوانسته‌اند آنرا از ميان بردارند. آفريدگاري پاك، اشويي شكوهمند و والا و اين سو، آدمي بيچاره، زبون، پست، خوار، گناهكار و نيازمند مهر و آمرزش كه آفريده نام دارد . تنها گاهي بوده‌اند خردمنداني كه كوشيده‌اند به گونه‌اي اين شكاف را كه اميد پركردنش را هرگز نداشتند، بجهند. كوشش اين گروه از انديشمندان به بينشمندي پايان يافته است. در بينشمندي تلا ش ميشود  تنش ميان آفريده و آفريدگار از ميان برداشته شود.

شكوهمندي آيين زردشت در اين است كه هيچگاه چنين شكافي در آن يافت نمي شود و دربرخورد او با اهورامزدا نميتوان جاي تهي ديد. گفتار زردشت از يك والايي شگفت انگيز و ستايش آميز بينشمندي برخوردار است. او جدايي ميان آفريدگار و آفريده را چنان از ميان برداشته است كه در همان زمان  كه آدمي با اهورامزدا به سخن مي نشيند و براي او شكوهي ميپندارد كه ميتواند او را از خدايش  دور نمايد، بسيار به او نزديك است. زيرا سخن گفتن با او بمانند گفتگوي دو دوست است كه هردو با هم سخن را رهبري مي‌كنند. بنابراين وارون انديشه ما باختر نشينان، ميان آفريدگار و آفريده در آيين زرتشت، هيچگونه شكافي به چشم نميخورد.

در آيين زرتشت خدا دور از آدمي و برون از نيروي او و توانايي آگاهي او و دور از جهان هستي نيست. آفريده به سادگي اورا در ژرفناي زندگي روزانه خود مييابد و مي‌بيند.

هوشمندي و هوشياري و دانايي و فرزانگي زرتشت آن است كه از ‏آفريدگار،  چيزي شگفت آميز نساخته است تا آدمي  اورا از خرد دور ببيند و دسترسي به اورا با آه و ناله و زاري و لابه و يا با ستايشهاي زبونانه و نيايشهاي پستي آميز و همراه  خواري و سرسپردگي دريابد. همين كار خود شكوه والايي و خردمندي زردشت را نشان ميدهد.

پروفسور ميلز: پيام و سخن زرتشت از ارزشي شكوهمند و والا و دلنشين برخوردار است. خود او داراي آنچنان منشي نيرومند و نهادي توانا ورفتاري استوار بود كه توانست سخناني تا اين اندازه شيوا و گيرا و مردمي برزبان روان سازد و به دنباله آن شاه توانايي چون گشتاسب را به خود فريفته نمايد.

بارتولومه: نوآوري زرتشت كه بسيار ستايش آميز ميباشد، در آن استكه به جاي خدايان بيشماري كه يافت ميشد و دربرابر بت‌پرستي بت‌پرستان، يك آفريننده دانا يا اهورامزدا را جانشين كرد و از او خوبي و خوشي مردمان را درخواست نمود.

مارتين هوگ خاورشناس آلماني: آيين زرتشت، كيش يكتا پرستي است كه هيچ ديني ديگر از ديدگاه پاكي و آراستگي و مهر و راستي به پايه آن نمي رسد. اين دين به راستي ناب‌ترين و پاكترين دينهاست.

هومباخ: درگاتها اين سروده‌ي باشكوه زردشت، يك آفريدگار يافت ميشود كه اهورامزداي نيك خواه و خيرانديش است. آموزش هاي او برترين آموزشهاي نيك و برجسته درراه يك زندگي پاك و آراسته و درست و شايسته است كه بازده‌هاي درخشان آن نيك آشكار ميباشد.

اورا ميتوان يك استاد مهر و پاكدلي خواند  كه جز درراه راستي و درستي گام ننهاد و از اهورامزدا جز خوشبختي مردمان روي زمين را نخواست.

گوته: دانشمند بلند آوازه آلماني، سخت فريفته گفتار و سروده‌هاي زرتشت بود و اورا مردي بسيار بزرگ و نوشته‌هايش را شكوهمند بازنمود كرده است. گوته، زرتشت را خردمندي به شمار ميآورد كه جهان خرد كمتر همانند اورا به خود ديده است. او در همه جا از كسي نام مي‌برد كه هماره درانديشه خوشبختي و آسايش مردم بوده است و جز راستي و پاكدلي سخن نگفته است.

نيبرگ: زردشت بي گمان بالاتر و برتر ازيك پيمبر بوده كه چنين سخنان شكوهمند و برجسته‌اي را برزبان روان كرده و با خردمندي وبينش گسترده، آموزش مهرورزي وبرادري و دوستي داده وبرنهاد راستي ودرستي تكيه نموده و آنهارا راهنماي مردمان نموده است.

ميله فرانسوي: زرتشت هم در راه پالايش انديشه آدمي و هم سازندگي جهاني كه در آن زيست مي‌كند،گام برداشت . او هم با قرباني كردن چهارپايان به پيكار برخاست و آنرا كاري ناشايست و ناپسند به شمار آورد وبا توانگران و گروه سرمايه دار جنگيد و در راه آزادي نيروها و آدميان تلاش كرد.

او بزرگتر از آن است كه بتوان درباره اش به گفتگو نشست.

رودلف: با آنكه زرتشت از گروه توانگران و برجستگان بوده ولي با اين رو هيچ‌گاه از هواداري تنگدستان و مردمان نيازمند و هم چنين كشاورزان و رمه‌داران دست نكشيد و پشتيبان سرسخت آنان بود. سخن او دلنشين و سرشار از راه  و روش مردمي است.

توماس هايد: اين نويسنده بزرگ انگليسي درباره زرتشت مي گويد: كه در آن منش او را سخت مي‌ستايد و اورا انديشمندي بزرگ به شمار ميآورد. او مينويسد كه خداوند زرتشت را براي مردم ايران برگزيد، زيرا ايرانيان از يك آگاهي بزرگي درباره خداوند برخوردار بودند. اين مردم با خرد، سزاوار مرد خردمندي چون زردشت بودند.

مولتون: پيام زرتشت، چيزي جز آواي برادري، برابري و مردمي و آزادي نبود. او يك آموزگار ارزنده‌اي بود كه جز به آموزش مردمي نمي انديشيد. اين فرزانگي و خرد به آشكارايي در همه سروده هاي ارزشمند او به چشم ميخورد.

زردشت ميكوشيد آدميان را به راه راست رهبري نمايد و راه راست جويان را به شنيدن پيام بزرگش آشنا و دلبسته نمايد و نشان دهد كه پيروي از آن زندگي جاويد را فراهم ميآورد.

زرتشت چون ديگران راه و روش و رسم آيين افسونگري و جادوگري وبيهوده‌گويي براي فريب مردم را نداشت وخودرا پيشواي ديني نمي‌دانست كه با جهان ناشناخته در پيوند است . همه آوا و پيام او، آواي مردمي و آزادي و راستي بود كه درديگر آيينها چندان به چشم نمي‌خورد.

التهيم: سروده‌هايي به اين ژرفنايي واستادي و با رواني بي‌همانند دراين دوران تنها از كساني برميآيد كه نيك پرورش يافته باشند و از خانوادة‌ نژاده‌اي باشند كه از آموزش و پرورش نيك برخوردار باشند. سرودهاي زرتشت از يك مايه بنيادين بينشمندي و ادبي كم مانند بهره‌ور است  كه با دوران هند و اروپايي پيوندي ناگسستني دارند. بي پروا ميتوان گفت كه درونمايه گاتها از يك گفتار جهان برين برخوردار است كه به انديشه اين مرد بزرگ رخنه كرده و درآن جاي گرفته است. زرتشت انديشمندي يكتا و بي‌همتا و درشناسايي و روشن‌نگري بسيار برجسته و والا بود. از اين رو پيشواي بي چون وچراي كساني شد كه با ژرف‌بيني و ژرف نگري به جهان نگريستند و پايه‌گزار بينشمندي شدند.

ولتر: اين نويسنده سرشناس و بلند آوازه فرانسوي درنيمه سده هيجدهم به ستايش زرتشت پرداخت و نوشت كه او مردي والا و آزاده بود كه سده‌ها پيش از «مسيح» به ساختن انديشه‌ها و سازگار كردن مردم با هم و استوار نمودن پيوندهاي مردمي دست زد. او انديشمندي راستگو، راست‌كردار و پاكدل بودكه جز به نيكي و خوشبختي مردمان نمي‌انديشيد و جز به راه راست رهبري نميكرد. او هيچ‌گاه براي سودجويي گام برنمي‌داشت  و هماره از يزدان خود راه خوشبختي و پاكي و نيكخواهي را براي مردمان و براي گمراهان درخواست ميكرد. ژرف بيني و روشن‌نگري او از لابه لاي همه سروده‌هايش بخوبي آشكار شد. او مردي بسيار بزرگ بود بايد گفت بسيار بزرگتر از آنچه كه شايد ما بينديشيم.

لومل: انديشه زرتشت از يك فلسفه والاي نيك كنشي و نيك سرشتي برخوردار است تا ديني. گاتها از آنچنان ژرفي انديشه‌اي توانا و از هنر ستايش‌آميز شيوايي و رواني و رسايي سخن برخوردارند كه نميتوان با هيچ چيز ديگر همانند و برابر كرد و به سنجيدن پرداخت. زرتشت از يك پرورش بنيادين نيك‌كنشي بهره ور بود كه در سروده‌هاي دلنشين به خوبي به چشم مي‌خورد. از اين رو اورا بالاتر و والاتر از همه ديگران نشان ميدهد.

زردشت يكتاپرستي فرازمند و بلند پايه بودكه ارزش فراوان به رمه و گله ميگذاشت و از ته دل آنها را دوست ميداشت. از اين رو هيچگاه نميخواست كه آنها را براي خدايي كه نياز ندارد قرباني كنند. او با سرسختي با آيين قرباني كردن، دشمني مي‌ورزيد و نبرد ميكرد.

مزدا درسخن زردشت در چم دانا مي‌باشد ومزداپرستي درچشم ستايش دانايي و خرد است. او درست كردن خدارا به گونه آدميان در انديشه ها از ميان برداشت. درسخن او شكوه آ‏فريدگار هماره با ژرف‌ترين شيوه آشكار است. او هيچگاه با آه و ناله و زاري و لابه با اهورا مزدا به سخن ننشسته است و خود را خوار و پست و بيچاره نشان نداده است. درآيين زردشت، پاكي و پارسايي وباور براي خودنمايي فريب  نيست. هركس بايد منش و كردار نيك و شايسته داشته باشد و آنها را نشان دهد. هركس بايد درخود دگرگوني بنيادين پديدآورد تا روان پاك و كردار نيك خودرا بتواند پيشكش اهورامزدا نمايد.

هرچند آئين اوستا يكي از چار ديني است كه در قرآن برسميت شناخته شده است و پيروان آين چهار آئين درممالك اسلامي مي بايست امنيت داشته باشند، اما بخشي از فقها و روحانيون همواره در طول تاريخ انسانهاي آزاده و فرهيخته بسياري را بجرم كفر و الحاد و ارتداد بقتل رسانده‌اند! حتي بزرگ مرداني چون « حافظ رند شيراز» كه كافر نبوده بلكه متدين بوده است به آئين اوستا و خداشناس بوده است وخداترس! نيز شامل اين گونه اتهامات شده است  و چون شهدا و فرهيختگان بسيار ديگري در تاريخ پر افتخار ايران، عين القضاه، سهروردي، ابن مقفع و… در پي حكم قوه قضائيه برهبري روحانيون اسلامي به قتل رسيده اند.

  پس از اسلام بزرگان بسياري  پيرو اوستا بودند

پس از اسلام هرچند پس از دو قرن مقاومت آئين اوستا به آنسوي درياي مازندران و هند رانده شد، اما فرهيختگان و انديشمندان بزرگي بودند كه با حفظ ظاهر شعائر اسلام، دردرون و در سخن و كلام و چكامه‌سرايي پيرو اوستا بوند و بسياري از اين مهربان ياران جان خودرا در راه انديشه خود نهادند، از كسانيكه مبارزه مسلحانه عليه تازيان را دنبال كردند چون ابومسلم خراساني و بابك خرم‌دين تا درياي فرهيختگاني چون شعوبيه، اخوان الصفا، عين القضات، سهروردي، حافظ و خيام و مولوي همه از پيروان اوستا بودند.